Rimèt Sézè pa ta'y
(Serge
RESTOG)
La Tribune des Antilles N°
23, juin 2000.
Jòdijou,
adan lanné dé mil la, nou pé di, i
ni anchay bagay ki chanjé atè isi
Matinik. Nou ka chonjé toujou, lè
moun té ka di, Sézè ka matjé tout lo
pawòl li a, men jan isi pa ka
konprann an patat adan tousa i ka di
a. Sa nou pé di jòdi-a, sé ki sé
pawòl-tala pa vré ankò. Nou wè épi
dé koko zié-nou, adan kartié. Nou
tann épi zorèy-nou adan konmin,
anchay koté nou alé Matinik, moun ki
ka li, moun ki ka résité, moun ki ka
bokanté pawòl, moun ki ka jwé, moun
ka ki chanté, moun ki ka dansé anlè
pawòl Sézè. Tousa ka fè nou di épi
tout fòs gòj-nou, épi tout fòs bouch-nou,
Sézè sé an matjè ki adan gou pèp-la.
Sézè sé
an matjè ki andidan pèp-la, i ka
palé di pèp-la, i ka palé ba pèp-la.
Gran moun, jenn moun vini ka résité
pawòl Sézè, ka résité sa anlè bout
dwèt-yo, san yo ni piès papiyé matjé.
Sé moun-tala ka di, nou kontan pawòl-poézi
Sézè a.
Pou nou
fè zòt dékouvè pawòl Sézè a osi. Sé
dé ti mo matjé-tala nou ka ba zòt la
a, sé kon an ti gout dlo adan gran
lanmè pawòl moun ka di anlè Sézè. Sé
ayen menm anlè tousa i ni pou di
anlè sa Aimé CESAIRE matjé, anlè nou
jan Matinik, anlè nou, nèg isi, anlè
nèg andéwò, anlè moun ki ka viv tout
oliron latè-a, anlè sé pli fèb-la,
sé pli piti-a, anlè tousa ki ka pran
fè anba sé pli fò-a, sé pli gro-a.
Aimé Césaire, sé an nonm ki défann
nèg. I bat, pou nèg sa doubout épi
di, mi mwen, mi wou, mwen ka
rèspèkté'w, mwen ka kriyé'w Misié.
Men, i fòk ou rèspèkté mwen osi menm
si mwen pli ba ki'w, menm si ou ka
santi mwen pli ba ki'w, pas mwen osi
mwen sé an moun.
Pou nou
sa rivé konprann nonm-tala, otila
anchay moun tout oliron latè-a ka
palé di sa i matjé. I fòk rantré
adan sé liv Sézè a, anmizi anmizi,
ti mòso pa ti mòso.
Pou
koumansé, mwen ké di zòt, ki nonm
Sézè yé ? Apré, nou ké wè kisa ki
adan lapoézi Sézè a? És lang fransé
a rivé di tousa Sézè té lé montré a
? Pou bout, nou ké wè ki mannyè Sézè
matjé tout pawòl li a ? Pou palé di
Sézè, mwen ké rantré adan lapoézi-a
sèlman. Adan lapoézi'y la, mwen
chwézi tjèk liv li mwen kontan
anchay, kontèl : CAHIER D'UN RETOUR
AU PAYS NATAL, LES ARMES
MIRACULEUSES, FERREMENTS, CADASTRE,
MOI LAMINAIRE. Nou pé ké palé isi-a
kon sé grangrèk-la (les
intellectuels) ka fè. Nou pé ké sèvi
piès tèknik. Nou pé ké fè gran
analiz. Nou ké fè sèlman kon moun ka
fè'y adan bon enpé kwen Matinik lè
yo ka di oben li Sézè. Nou ké kité
tjè-nou palé.
Nonm-lan.
Sézè,
manman'y fè'y li 26 jwen 1913. I sé
jan Baspwent. Jenn jan, i pati pou
Fwans pou kontinié létid li. Sé la,
i jwenn épi Léon-Gontran DAMAS,
Léopold Sédar SENGHOR. An afritjen,
an djiyanè, an matinitjen ka kolé
tèt kolé zépòl ansanm ansanm pou
mété doubout an jounal yo kriyé
"L'ETUDIANT NOIR", lanné 1934.
Sé Aimé
CESAIRE épi SENGHOR ki ka mennen
jounal-tala épi tjèk dòt ankò,
kontèl : SAINVILLE, BIRAGO DIOP,
OUSMANE SOCE. Sé la, an bann nèg ka
désidé mété basti (culture) yo
doubout. Yo ka fè'y lévé pou tout
moun wè'y. Yo ka wouvè zèl li gran
gran gran gran èk fè'y pran lavòl
pou yo kriyé'y bastinèg oben
lanégritid (négritude).
Sézè sé
an gran mèt a mannyòk adan mannèv
lanégritid la. Sézè ka vwéyé pawòl-li
adan "LEGITIME DEFENSE" - 1932, an
jounal ki té ka fè pawòl nèg monté,
an manniè nèg yo, an gou nèg yo, an
lèspri nèg yo. Lanné 1939, Sézè ka
mété dérò "CAHIER D'UN RETOUR AU
PAYS NATAL", ki sé an poto mitan
adan tousa i matjé. An matjè yo
kriyé Christian LAPOUSINIERE ka di,
tout sé pawòl Sézè a ka fè kon an
séri laronn (cercles) ki ka wouvè an
mizi an mizi. An mitan (au centre)
tout sé laronn-tala, i ka mété
"CAHIER D'UN RETOUR AU PAYS NATAL".
Pabò
1940, Sézè ka fè lékòl Matinik,
pannan tjèk lanné. Apré sa, lanné
1944, Sézè ka pasé adan an élèksion
dépité, épi parti konminis la. I ka
vini dépité Matinik. An 56, Sézè ka
kité parti konminis la, i ka matjé
"LETTRE A MAURICE THOREZ". Alè-tala,
Sézè ka mété doubout pwòp parti
politik li. Sézè, mè lavil Fòdfrans
dépi 1945.
Sézè porèt pèp-la.
Sézè,
adan sé porèm li a, ka palé di pèp-la.
I ka palé ba pèp-la. I ka palé épi
pèp-la. Wou menm ki ka li sa Sézè
matjé a, i ka palé épi'w, wou menm.
I ka fè'w rivé palé épi kò'w menm
(te fait parvenir à te parler à
toi-même). I ka fè'w pozé kòw anlo
tjèstyon (te fait te poser beaucoup
de questions). I ka fè'w gadé kòw
(il te fait te regarder) an mitan
zié. I ka fè'w di kòw (il te fait te
dire à toi-même), mi mwen, an ki
léta mwen yé ? Mi mwen, ki moun mwen
yé ? Ki koté mwen sòti ? La mwen ka
alé ? Ki moun mwen yé ? Mi sé konsa
mwen yé. Es mwen sé, sé lézòt-la ?
Es mwen oblijé fè makak kon yo ?
"An nèg andidan an vié jilé izé
"An nèg komik épi lèd é fanm dèyè
do-mwen
té
ka ri pou ayen toupannan yo ka
gadé'y
"I
té an nèg komik épi lèd
"Komik
épi lèd asiré pa pétèt
"Mwen
mété an gran pli an fidji mwen
" pou yo sav nou yonn épi lòt
"Mès
lach mwen an riviré
CESAIRE Aimé, Cahier d'un retour
au pays natal, Seuil, 1961.
Lè nou
ka chèché sav poutji Sézè ka matjé
kalté modèl pawòl tala, nou ka
konprann, Sézè ka wè ki, sa ki ka
pasé anlè latè-a pa bon. Sézè ka wè,
sé, sé gro-a ki ka krazé sé piti-a.
Sé lenjistis ki adan lavi-a. Sé, sé
blan-an ki ka dékalé sé nèg-la. Sé,
sé gwo tjap-la ki ka sisé san nèg.
Sé, dòt ki ka sòti lwen, lwen, lwen
ki ka vini mennen péyi-a.Pawòl Sézè
a ka alé ankò pli lwen ki péyi nou.
Pawòl-tala ka sòti pou tout moun
oliron latè-a, pou tout koté sé gro-a
ka krazé sé piti-a.
"Lafrik
ki ni pou zam
"ponyèt
li tou touni sajès li dépi
nanninannan
"tèt
li fini rouvè zyé'y
"Lafrik
ou pa pè ou ka goumen ou sav
"pli bien ki ou pa janmen té sav ou
ka gadé
"zié
dan zié sé gouvènè vivè a
"sé
gro tjap labank-lan ki ka pouri
"bèl
anba sé jouré-a Lafrik èk ka gonflé
lèstonmak pou
"gran
lidé'y
"é
si asiré jou-a
"lè
anba van sé nonm-lan sé pi méyè a
"ké fè kolonialis mouch sonmèy-la
pran lanmè sèvi gran chimen
CESAIRE Aimé, Ferrements,
Seuil, 1960.
Sézè ka
wè ki péyi-a brilé, déchèpiyé
(déchiqueté), déchiktayé (émietté),
pouri anlè kò'y menm. Sézè pé pa
tjenbé. Sézè pé pa konprann sa. Sézè
pé pa aksèpté sa. Sézè pé pa dakò
épi sa. Alò, i ka pété kon an vòlkan.
I ka pété kon tonnè zéklè. I ka
vwéyé labou'y (se fâcher, se mettre
en colêre). I ka vwéyé pawòl dérò. I
ka vwéyé pawòl monté. I ka rélé
anmwé.
"é
mwen ké kriyé an modèl anmwé an
mannyè nèg
"ki
jik andidan bway latè-a ké soukwé
"bon soukwé.
CESAIRE Aimé, Cahier d'un retour
au pays natal, Seuil, 1961.
Sézè ka
matjé tousa, pou tiré anlè tout
mannèv ki fèt pannan lèsklavaj-la,
pou palé di soufrans nèg, pou palé
di nèg-la ki ka pran kòy pou kaka
chien, pou palé di nèg-la ki ka pran
kòy pou anlòt, pou palé di nèg ki ni
tèt-yo plen épi lanèj, pou fè nèg
konprann i ja tan pou yo mété kòyo
doubout an manniè nèg yo, pou mété
asou koté mès sé moun-lan ki lé
toujou viv anlè tèt lézòt.
"Lafrik
pa piès ankò
"adan
diyanman malè-a
"an tjè nwè ki ka pati an chèpi;
"Lafrik
nou an sé an lanmen san gan
"sé
an lanmen dwèt, ponm lanmen douvan
"é
sé dwèt-la fèmen rèd
"sé
an lanmen ki vini gro
"an-blésé-lanmen-rouvè,
"ki
tann,
"brin, jòn blan,
"ba
tout lanmen, ba tout lanmen blésé
"tout oliron latè-a.
CESAIRE Aimé, Ferrements,
Seuil, 1960.
"ki tan
"pèp mwen
"ki
tan
"andéwò
jou nou pa lé tann palé
"ou ké tijé an tèt ou asiré sé ta'w
anlè
"zépòl
ou ki rivini vidjò
"èk
pawòl ou
"ka fouté sé trèt-la
"sé mèt-la déwò
"pen-an riba moun li
"latè-a lavé
"latè-a ba moun li
"ki tan
"ki
tan ou ké rété sèvi
"kon
an joujou san gou ni sèl
"adan
kannaval sé lézòt-la
"oben
sèvi adan piès tè moun
"kon
brabra pwa.
CESAIRE Aimé, Ferrements,
Seuil, 1960.
Kisa ki adan lapoézi Sézè a ?
Sézè ka
mété dérò, i ka mété an gran chimen
sa sosiété kolonyalis la ka fè. I ka
di wo épi fò ki, sé, sé dwa-a ki pli
senp lan, sosiété kolonyalis la ka
krazé, ka pilé épi pié-yo an manniè
sanfouté. Sézè ka soukwé tousa ki la
pou lavérité, tousa ki doubout ki ka
fè lavi-a. Sézè ka mété tjèstion
dérò, anlè manniè lavi-a ka roulé
anlè latè-a. Dépi gran bonnè, Sézè
té entjèt anlè divini travay pèp-la.
Sézè sé an porèt ki ka wè lwen. I
mennen an lapoézi ki ni bon nannan
(contenu - matière) èk bouré épi
lapolitik.
Es lang fransé a rivé di tousa Sézè
té lé montré a ?
Sézè,
pou i té kriyé anmwé tousa anlo dòt
moun té lé di, i sèvi lang fransé a.
I sèvi lang fransé a kon an zouti.
Zouti-tala, i sa sèvi'y bien. Sézè
té jwenn épi André BRETON ki sé an
matjè siréalis fransé. André BRETON
fè Sézè batjé adan manniè katjilé
(réfléchir) sé siréalis-la.
Siréalizm-lan ki ni manniè grangrèk
li (intellectuel) pou palé di lavi-a,
an menm tan an siréalizm-lan sé an
zouti konba ki ni kont fòs li. Sé
asou manniè-tala BRETON fè Sézè
apiyé kòy pou i té fè tout mésaj li
pasé.
Sézè
matjé épi lang fransé a, pas, sé
lang bon enpé moun ka palé oliron
latè-a. Pawòl-la Sézè ka vwéyé monté
a, sé pou mété an gran chimen, tout
vyé mès, tout mové mannèv sé péyi
kolonyalis la té ka mennen, ka
mennen toujou. Tout sé pawòl-tala,
sé épi lang fransé a i té pé fè tout
oliron latè-a sav, kisa ki té ka
pasé. Sé lang fransé a ki té ka fè
moun pliziè péyi diféran, pliziè
lang diféran konprann yonn épi lòt.
Lang fransé a té an lang yo tout té
konnèt.
Sézè ka
palé osi ba pèp-la. I sé pé matjé
épi lang kréyòl la. Sa i fòk di, é
tout moun sav li, pèp-la pa té sa
djè li épi ékri ni fransé, ni kréyòl,
an tan-tala. Gadé jòdijou, pèp-la
pòkò ka li kréyòl-la. É pawòl-la i
fòk Sézè té fè moun konnèt li. I fòk
té vwéyé'y déwò, pou jan andéwò té
sav kisa ki té pasé. Sé épi lang
fransé a i té pé fè'y.
"Mwen
té ké ka vini pabò péyi-tala ki ta
mwen
"èk
mwen té ké ka di'y
"Bo mwen pa pè
"É
si sé palé sèlman mwen sa palé
"Sé
ba zòt mwen ké palé
CESAIRE Aimé, Cahier d'un retour
au pays natal, Seuil, 1961.
Kréyòl-la,
sé lang pèp-la, sé adan'y pèp-la ka
wouvè zié'y, sé adan'y pèp-la ka
konprann kòy. Lè pèp-la sav ki moun
i yé, i konnèt kòy, i sav la i sòti.
I pou ka chèché rantré adan laronn-lan
ki tout oliron latè-a. Sé sa Sézè fè.
Adan
pawòl Sézè a, ou ka touvé tout mo
nou. Sézè ka sèvi anchay mo nou
kontèl : flamboyant (konba kòk),
canéfices (kas), mangrove (mang),
luciole (bètafé), cuscutes (vermisèl
djab), scolopendre (bèt anni pié),
sargasse (wawèt), route mancenillère
(larout mètsiyen), alizés (van
Bondié), squale (rétjen), phasme (chouval
Bondié), crabe-c'est-ma-faute (krab
senmafòt), poulpe (chatrou), tiaulé
(tjolé), murène (kong), conque
marine (kòn lanbi) épi dòt ankò…
"mo-a papa sé sen-an
"mo-a manman sé sen-an
"épi mo kourès ou pé travèsé an flèv
plen épi kayiman
"sa ka rivé mwen désiné an mo atè-a
"épi an mo fré ou pé travèsé an dézè
adan an lajounen
"i
ni mo baton-najé pou fè rétjen pati
"i
ni mo igwàn
"i
ni mo fin sa sé mo chouval Bondié
"i
ni mo lonb épi ka lévé an sonmèy
faché ka fè létensèl
"I
ni mo Shango
"Sa ka rivé mwen najé jé malen anlè
do an mo dofen
CESAIRE Aimé, Moi, laminaire,Seuil,
1982.
Ki manniè Sézè matjé tout pawòl li a
?
Nou ké
gadé wè, ki manniè Sézè matjé tout
sé pawòl li a ? I fòk prangad anlè
zafè, bon enpé moun ka di, sa Sézè
ka ékri, fèmen anlè kòy menm. Moun
ka di sa Sézè ka ékri a pa fasil pou
konprann. I fòk sav, Sézè ka sèvi
anchay parabòl pou di pawòl li a. I
ka sèvi pawòl pòtré (métaphores),
pawòl bò lakay nou, pawòl moun ka
sèvi adan Lakarayib-la, pawòl lòtbò
péyi'y kontèl Léròp, pawòl latèknik
pou i palé an manniè égal jiskont
(précis), pawòl i fè li menm.
Adan
tout migannaj sé pawòl-tala, ki sé
pawòl migannen kon nou menm migannen
adan péyi-a, pis nou sé an migannaj
pèp. Sézè ka mètba an pawòl ki pa ka
sanm piès dòt pawòl moun konnèt.
Pawòl-la pa ka sanm pawòl moun té ja
tann avan. Pawòl-la pa ka sanm pawòl
moun té ja konnèt èk té ka résité sa
kon tèbè.
Tout
pawòl nèf-tala ka brilé zié moun.
Pawòl-tala ka kléré kon an sou nèf.
I ka déranjé moun. I ka pété tèt
moun. I ka jouré moun. I ka angwé
moun. I ka mété dlo an zié moun. I
ka fè moun kaka anlè yo. Sé pawòl
vèvè a (symboles) Sézè ka sèvi a, sé
limiè, sé flanm difé i ka sèvi pou i
mennen nou rantré andidan gran bwa
sovaj li a otila i ni tout sé mons
li a.
É sa vré,
i ni mo, adan sa Sézè matjé a, moun
pa konnèt. Nou ka fè zòt sav, i ni
dòt vwa ki ka pèrmèt rantré adan
lapoézi Sézè a. Sé la, lapoézi-a ni
tout fòs li. Lapoézi-a ka rimété nou
timanmay. "i fòk ou ritounen
timanmay pou antré adan rwayòm
Bondié". Lapoézi-a ka fè nou fè
kon timanmay lè yo blotjé. Lè yo ka
mantjé sans an mo. Ében, yo ka
envanté. Yo ka mété lèspri yo an
travay épi yo ka fè ta yo, osi. Épi
Sézè sé sa, osi. Épi porèm Sézè a,
ou ka fè porèm ou osi. Porèm-la ka
fè tilili (se multiplie), i ka fè
mini mini (se reproduire à l'infini)
pou i ba anchay dòt porèm. Sé la
Sézè fò a. Sé la Sézè ka fè wou menm
vini porèt osi.
"épi latè-a rèspiré anba sé brum-lan
ki kon bann gaz
"épi latè-a dérédi kòy zépòl li ki
ka fè né anni klatjé.
"Adan
ven-li an difé pétayé
"sonmèy-li
té ka pliché kon an pié griyav an
mwa daout
"anlè
zil ki jenn fi ki swèf lalimiè
"épi latè-a akoupi adan chivé'y ki
fèt épi bon dlo
"ki
ka désann
"an fon zié'y sé zétwèl-la té ka
atann
"dòmi
lanmizè-mwen anni sonjé
"zorèy-mwen
kolé atè-a, mwen tann
"Dimen
pasé alé.
CESAIRE
Aimé, Les armes miraculeuses,
Galimard, 1970.
serge_restog@hotmail.com
Lire
d’autres articles sur :
www.kapistrel.com